Brojni astronomi i slični zanesenjaci šalju u svemir sprave sa sadržajima naučnih i umjetničkih dometa sa Zemlje, kako bi neki nama sličan oblik života i inteligencije, ako u svemiru postoji i ako nađe našu „pošiljku“, poslao signal svoga postojanja ka nama. Šanse da će doći do nekog kontakta te vrste za sada nijesu izgledne, a ništa bolje ne stoji ni sa šansama da neko od ovdašnjih deklarisanih „antifašista“ čuje i razumije šta im se priča povodom istina o Drugom svjetskom ratu. Pa ipak, sljedujući pomenutim astronomima, znamo da nas ništa ne košta da pokušamo sa još jednom emisijom istine. Neka barem „svemir“ (ako egzaltirana braća i susjedi ne žele i ne mogu) „čuje nemir“ onih koji su pogođeni jednoumnom i ideološkom interpretacijom našeg bratoubistva od prije 80 godina:
1) Antifašizam nije i ne može biti vrijednost koja nas dijeli – jer ne postoji normalna osoba ni zdrava kolektivna svijest koja ljubi fašizam. Dijeli nas pristup antifašizmu kao „švedskom stolu“ po kom uzimamo iz istorije ono što nas čini protivnicima fašizma, a prećutkujemo i neubjedljivim opravdanjima „branimo“ momente kada su naši preci, i jedni i drugi, djelimično ili otvoreno, stajali na stranu tog istog fašizma. U tom smislu je monopolisati nad idejom „antifašizma“ jednako što i manipulisati istom.
Vojne snage i državni vrh Kraljevine Jugoslavije, kojima komunistička istoriografija pripisuje kolaboraciju sa okupatorom kao neizbrisiv žig, bili su nedvosmisleni protivnici fašizma i nacizma u momentu kada su im te ideologije nudile pakt. A moguće je da bi tim paktom kraljevske vojne i političke snage definitivno (biološki i politički) preživjele vjetrove rata, ili dočekale kraj sa manje materijalne štete. Pa ipak, po cijenu svoga nestanka i propasti, Kraljevina Jugoslavija je decidno i jasno odbila pakt sa Hitlerom u martu 1941. g. Razlozi za to su duboko moralni. Srpska Pravoslavna Crkva je, bez izuzetka, podržala a najvećim dijelom i podstakla takav antinacistički čin. Neki crkveni poglavari (kao i kraljevski oficiri), odmah su tokom Aprilskog rata deportovani u nacističke kazamate i tamo dočekali kraj rata. Preostali oficiri kraljevske vojske učestvovali su u organizaciji i osmišljavanju antifašističkog ustanka – tri mjeseca kasnije, a sveštenstvo Srpske Pravoslavne Crkve, na početku rata, mahom je postradalo od onih snaga koje su bile bliske Hitleru i Musoliniju.
Paradoks savremenih (ideološki nametnutih) opservacija Drugog svjetskog rata postaje frapantan kada glasno izgovorimo sljedeću istinu: u momentu kada SPC inicira odbijanje pakta sa Hitlerom i uspijeva u tome, komunistička internacionala („proleteri svih zemalja“ sa nesumnjivim komandnim centrom u Moskvi) je već dvije godine u aktivnom paktu sa istim Hitlerom. Povodom toga, razumni argument, na koji bi se pozvali današnji simpatizeri ondašnjih komunista, kako „nije sve onako kako izgleda“, neće – sa njihove strane – važiti i za druge, ni pod kakvim okolnostima. Savjetu Evrope i Evropskom parlamentu, institucijama EU, tokom 20 godina suptilne istrage i traženja pravih definicija prošlosti, nije manjkalo riječi da izjednače nacizam i komunizam kao retrogradne pojave u evropskom 20. vijeku, koje su – pored bitnih razlika – imale dovoljno sličnosti (u odnosu prema demokratiji, u nasilnim metodama borbe za vlast) da njihov vojni savez uopšte ne čudi nikog pismenog. Konačno taj vojni savez je upravo bio preduslov za početak Drugog svjetskog rata, i od te činjenice treba da pođe svaki ovdašnji nominalni „antifašista“. A uz nju ide i sljedeća: Ovdašnjoj KPJ je nacistička okupacija otadžbine u Aprilskom ratu, nekako „antifašistički“ išla naruku, u pogledu planiranja boljševičke revolucije.
2) Crna Gora, SPC i fašizam? Ne postoji objektivna ni moralna perspektiva iz koje bi ideju vodilju i postupke sveštenika SPC, pa ni partizana ili četnika tokom rata, mogli da svedemo isključivo na granice današnje Crne Gore – a da se ne ogriješimo o istinu. Međutim, ako bismo i na trenutak krenuli tim putem, prva tema i prva ličnost koja nas susreće u vezi sa SPC u Crnoj Gori i njenog odnosa prama fašizmu i nacizmu nije mučenički lik mitropolita Joanikija, nego ličnost srpskog patrijarha dr Gavrila Dožića, prethodno mitropolita crnogorskog, a prije toga jednog od arhijereja Pravoslavne Crkve u Kraljevini Crnoj Gori. U smutnim danima Aprilskog rata, srpski patrijarh je odbio da zajedno sa kraljevskom svitom napusti Jugoslaviju sa nikšićkog aerodroma i dočekao je da ga Njemci uhapse u Manastiru Ostrogu. O tom hapšenju i daljem robijanju po nacističkim kazamatima postoje brojna svjedočanstva, a sva ona se svode na jedno: srpski patrijarh, Srbin iz Morače, ostao je nepokolebljiv protivnik nacističke okupacije, odbijajući da potpiše bilo kakav oblik saradnje sa okupatorom (pa čak i da javno osudi komuniste, partizane) što mu je sve nuđeno od strane Njemaca.
3) Jedan broj kraljevskih oficira, pa i neki ugledni sveštenici daljim tokom rata na ovoj teritoriji nesumnjivo su stali na stranu okupatora. Mislim da treba revidirati pogled na tu okolnost i upitati se: šta im bi najednom? Isto tako SSSR poslije pakta sa Hitlerom (o nenapadanju i međusobnoj saradnji) stupa u žestoki rat protiv istog tog Hitlera. Ali kada? Poslije dvije godine koordinisanog zajedničkog vojnog nastupa, tokom kojeg je njihov međusobni pakt, između ostalog, omogućio Hitlerovo širenje Evropom bez straha od „opasnosti“ sa Istoka. I tek onda kada je Hitler napao njih i zatekao ih toliko nespremne (slušali smo neosnovanu retroaktivnu priču o navodnom „kupovanju vremena“ od strane SSSR, a izgleda, istina je da se uopšte nijesu tome nadali) da je za pola godine stigao pred zidine Moskve, Staljingrada i Lenjingrada. O čemu se tu radi?
Pitaj dragog Boga. Ali ono što zasigurno možemo da znamo jeste jedna velika moralna dilema koja se postavljala kako pred četnike tako i pred partizane, a danas i pred one koji ih tumače, slave, kritikuju… Nju bih sveo na pitanje: može li se i treba li se, u uslovima okupacije zemlje, sprovoditi boljševička revolucija (1. borba za golu vlast apsolutno nedemokratskim sredstvima i 2. u svrhu uspostavljanja nedemokratskog režima)? I to revolucija protiv one vlasti i one vojske koje su do tada, dakle do početka revolucionarne borbe (a to je po komunističkom shvatanju upravo taj isti jul 1941) apsolutno i nedvosmisleno, i riječju i djelom, na strani antihitlerovske koalicije? I to protiv vlasti i vojske koje su, već do tada (od 6. aprila do 13. jula 1941) desetkovane i trpe fašističke i ustaške udare na sve strane? Kraljevina jeste kapitulirala i rasparčana od strane naci-fašista, ali u tom momentu ona ima svoj gerilski pokret za kojim Hitler raspisuje potjernicu i ima podršku saveznika da se bori za povratak pred-ratnog stanja. Naravno, nije teško objasniti i dokazati da je u dubinama te i takve revolucionarne ideologije snaga ustanka bila usmjerena ne samo protiv vlasti nego i protiv Crkve. Religije uopšte. (Tragični spisak na kraju teksta slikovito govori o tome.)
Zato mislim da je civilizovano zatražiti istorijsku reviziju teme: ko se istinski borio za „smrt fašizmu“, a ko je, nizom nezapamćenih zločina, želio da donese klasnu „slobodu narodu“ od predstavnika prethodnog društvenog uređenja? Dok ne odgovorimo na ovo duboko osjetljivo pitanje, imaćemo kao posljedicu jednoumnog ćutanja, ne samo opravdani spomen na zatamnjenu drugu stranu istorije, nego i preuveličavanje značaja određenih antikomunističkih ratnih dejstava. Jedna neistina rodiće brojne druge.
S tim u vezi, ne mogu se načuditi insistiranju na frazi „golootočke žrtve“? Pa nije Goli otok nekakvom erupcijom vulkana ili cunamijem koji je zapljusnuo njegove obale pobio i unizio ljudsko dostojanstvo tamo, nego jednopartijska ideologija koja se obračunavala sa drugačijim mišljenjem. Ovo treba konstatovati bez obzira na činjenicu da su brojni „Golootočani“ očigledno bili zastupnici rigidnije varijante komunističke revolucije. A opet, šta može biti rigidnije od načina kako su se ovi „liberalniji drugovi“ sa njima obračunali? Elem, ne radi se o žrtvama Golog otoka, nego o žrtvama komunističke ideologije i partije. I nijesu jedine.
Festival „Biser Jadrana“ 2026. raspisao konkurs za najbolju kompoziciju u kategoriji pop, zabavne i mediteranske muzike
Objavljen prvi trejler za “Kuću zmaja 3”: Izdaje i velika bitka
Budvanske poklade održane po planu uprkos jakoj kiši
4) Šta ne piše u ovom tekstu? U ovom tekstu ne piše da komunistički pokret, tako kako se pojavio i takav kakav je tokom rata bio, nije dao nezaboravne primjere herojstva i antifašističkog nastrojenja. Uprkos činjenici da su partijske vođe tih i takvih heroja tokom 1943. na teritoriji NDH pregovarale sa Njemcima i ustašama i o mogućoj varijanti međusobnog razumijevanja ako svjetska ratna zbivanja ne odu tokom kojim su otišla, i samim tim pokazale sklonost ka novom paktiranju sa Hitlerom.
U ovom tekstu takođe ne piše da je SPC kanonizovala mitropolita Joanikija Lipovca zbog njegove nesumnjive saradnje sa okupatorom, nego ga je kanonizovala zbog njegove brige o ugroženom i gladnom narodu tokom rata i zbog njegove mučeničke smrti i zločinačkog postupka nad njim, koji su sproveli isti oni koji su u životu ostavili (hvala Bogu, neka su) jednog kardinala Stepinca! I to baš u Zagrebu. Joanikija likvidiraj bez suda i groba, a Stepincu organizuj i suđenje i mirnu smrt u svojoj svešteničkoj službi. A danas nam moralne lekcije drže oni koji bi da kanonizuju upravo Stepinca, i gle naše bratske nesreće i jada: za njima, u svakom pogledu, pristaju oni koji se gnušaju svake Joanikijeve stope! Podsjetnik za početnike: kardinal Stepinac je crkveni velikodostojnik Rimokatoličke crkve koji je cijelim tokom Drugog svjetskog rata bio (ne)voljni saradnik ustaškog režima i nacista, izraziti antikomunista i čovjek koji je (baš onda kada je izgovorio poneku nemuštu riječ kritike prema ustaškim postupcima) pokazivao da NDH tvorevinu doživljava kao svoju državu (za razliku od čuvenog Vladimira Nazora, recimo). Molim, pronađite moralnu razliku između Stepinca i mitropolita Joanikija? Ogromna je – upravo u načinu kako su završili svoj život.
U ovom tekstu takođe nećete naći niti jednu jedinu riječ opravdanja za kolaboraciju četnika sa Njemcima i Italijanima – poslije 1941. g, a hoćete fenomenološko razumijevanje dileme između borbe protiv okupatora i borbe protiv revolucije, koju, ni do dan danas (s obzirom na ocjenu komunističkog režima datu iz sadašnjih evropskih adresa) nije lako razriješiti, ni intelektualno ni moralno. Sa druge strane, imam opravdanje i razumijevanje za sve koji su sarađivali sa istim tim Njemcima i Italijanima, da bi, na području NDH, spasili goloruki živalj od ustaške egzekucije.
U ovom tekstu nećete naći nijedan negativni ton o onim ljevičarskim vrijednostima u politici i umjetnosti, koje su svijetu (pogotovo današnjem) potrebne, ali koje u svojoj agendi nemaju revolucionarno nasilje ni partijsko jednoumlje. Ako za takva jednoumlja iz prošlosti i nađemo poneko razumijevanje i ako ih danas možemo nazvati legitimnim antifašističkim pokretom, bilo bi pogrešno standarde tadašnjeg jednoumlja uzdizati danas kao kolektivne vrijednosti.
5) I konačno, zašto se baš Srpska Pravoslavna Crkva bavi revizijom nekih istorijskih nedorečenosti i dvosmislenosti? Ima li Crkva neke zadnje namjere i skrivene planove? Ili se radi o prostom, ljudskom i najjednostavnijem pitanju: zašto se nije sudilo – a ubijeni su bez groba i spomena u Sloveniji 1945. g, a ubijeni su kada je rat već bio završen – sljedećim ljudima:
1. Mitropolit crnogorsko-primorski Joanikije
2. Bogoslov Veselin Andrić iz Ravne Rijeke
3. Bogoslov Novak Andrić iz Ravne Rijeke
4. Svetozar Ašanin, nastavnik Cetinjske bogoslovije
5. Sveštenik Spasoje Begović, nastavnik Cetinjske bogoslovije
6. Vojo Bogdanović, crkvenjak iz Kolašina
7. Sveštenik Velimir Božović, paroh beranski
8. Sveštenik Radoje Božović, paroh Stijene Piperske
9. Sveštenik Mihailo Bušković, paroh kosijerevsko-bokovski
10. Sveštenik Miloš Vasiljević, paroh u Pragi kod Nikšića
11. Sveštenik Vladimir Vešović, paroh u Lijevoj Rijeci
12. Sveštenik dr Luka Vukmanović, profesor Cetinjske bogoslovije
13. Sveštenik Savo Vuksanović, paroh u Poljima i Rečanima kod Kolašina
14. Sveštenik Miroslav Vulanović, paroh ozrinićki
15. Jeromonah Visarion Vulićević, Manastir Vranjina
16. Sveštenik Luka Vučinić, vjeroučitelj sa Cetinja
17. Bogoslov Boško Guberinić, iz Police u Vasojevićima
18. Sveštenik Ilija Dedić, paroh u Lipovu kod Kolašina
19. Sveštenik Boško Dragović, paroh u Vukovcima, Zeta
20. Sveštenik Mihailo Dragović, paroh rogamsko-đurkovački
21. Sveštenik Dmitar Dubak, paroh šekularski
22. Sveštenik Aleksa Živković, paroh u Stijeni Piperskoj
23. Sveštenik Đorđije Ivanović, paroh šavnički
24. Bogoslov Spasoje Ilinčić, iz Međuriječja, Morača
25. Bogoslov Đorđe Jovanović, iz Mekića Polja, kod Kolašina
26. Sveštenik Ljubomir Jovović, paroh podgorički
27. Sveštenik Nikica Jovović, paroh nikšićki
28. Sveštenik Luka Jukić, paroh konjuški
29. Sveštenik Radonja Jukić, paroh andrijevački
30. Sveštenik Milorad Kljajić, paroh nikšićki
31. Sveštenik Stojan Kostić, paroh u Donjoj Župi kod Nikšića
32. Sveštenik Savo Kustudić, paroh gornjopoljski kod Nikšića
33. Sveštenik Aleksandar Labović, paroh kraljski
34. Protosinđel Irinej Krstić, vjeroučitelj iz Nikšića
35. Sveštenik Andrija Laković, paroh lješkopoljski
36. Sveštenik Simo Lalatović, paroh trepačko-borački
37. Sveštenik Jovan Lukić, paroh gluhodoljski
38. Sveštenik Marjan Marsenić, paroh andrijevački
39. Sveštenik Dragomir Mijušković, paroh bogetićki
40. Sveštenik Nikola Milošević, paroh ljevoriječki
41. Sveštenik Branko Mustur, profesor Cetinjske bogoslovije
42. Sveštenik Tomaš Nikolić, paroh riđanski
43. Sveštenik Danilo Nišavić, paroh zaostro-štitarski
44. Sveštenik Krsto Pavićević, paroh spuški
45. Sveštenik Niko Pavićević, paroh martinićki
46. Jeromonah Pavle Pavićević, iguman Manastira Ždrebaonik
47. Sveštenik Spasoje Pavićević, nastavnik Cetinjske bogoslovije
48. Sveštenik Tomica Pantović, paroh polički
49. Sveštenik Blažo Popović, ekonom Cetinjske bogoslovije
50. Sveštenik Vuko Popović, arhijerejski namjesnik kolašinski
51. Bogoslov Mileta Popović, iz Kuča
52. Sveštenik Miloš Popović, paroh bjelopoljski
53. Jeromonah Nikodim Popović, iz Manastira Ostroga
54. Sveštenik Savić Popović, paroh štitarski
55. Sveštenik Filip Popović, crkveno-sudski tužilac Mitropolije
56. Sveštenik Đuro Radoman, paroh donjoljubotinski
57. Sveštenik Pavle Radoman, paroh dupiosko-trnovski
58. Sveštenik Stanko Radunović, paroh sotonićko-bukovički
59. Sveštenik Savo Rakočević, paroh štitarički
60. Bogoslov Vojislav Rašović, iz Zete
61. Sveštenik Vladimir Sekulović, paroh u Brskutu
62. Sekule Sekulović, profesor Cetinjske bogoslovije
63. Sveštenik Jovan Todorović, paroh pošćenski
64. Jeromonah Borivoje Tomović, nastojatelj Manastira Ćelija Piperska
65. Bogoslov Mihailo Tomović, iz Ravne Rijeke
66. Sveštenik Petar Uskoković, sekretar Mitropolije
67. Sveštenik Milomir Ćulafić, paroh u Lugu kod Andrijevice
68. Sveštenik Simo Šakota, paroh budvanski
69. Đakon Manojlo Šoškić, vjeroučitelj u Danilovgradu
70. Bogoslov Uroš Šoškić, vjeroučitelj
71. Đakon Mašan Šćepanović, pri hramu Svetog Luke u Međuriječju
72. Sveštenik Radule Šćepanović, pisar Crkvenog suda
73. Sveštenik Gavro Perović iz Martinića u Bjelopavlićima
74. Monah Veljo Pešić iz Frutka u Bjelopavlićima
Da li vam ovo liči na spisak ratnih zločinaca ili društvenih delinkvenata? Ovako, sa svim ovim imenima i crkvenim činovima postaje jasniji ljudski lik postradalih, pa i dubina ljudskog grijeha egzekutora. I naravno, postaje jasnija potreba za revizijom kvalifikacije te tragedije. Izrazom „završne operacije“ otpočinje gomila nejasnoća i laži. S tim što – spisak nije potpun. Nijesu pobrojani ni otkriveni svi pobijeni u Sloveniji, a veliki broj sveštenika je na isti način (bez suda i izrečene krivice) likvidiran, tokom rata, baš ovdje u Crnoj Gori. A uz njih idu svi oni prosvjetni radnici, pravnici i oficiri koji nijesu podržavali revoluciju u ratnim uslovima i koji su – strijeljani. Moguće je da je u opštem ratnom metežu jedan broj njih počinio neki grijeh. Ali ko je ikada sudio o tome? Prema svima nama vrišti nepravda zbog političke odmazde koja je učinjena nad njima, uglavnom iz istih onih razloga zbog kojih je likvidirano na stotine pravoslavnih sveštenika u carskoj Rusiji tokom boljševičke revolucije, kada nije bilo nikakvih okupatora, ni kolaboracije na ruskoj teritoriji.
Šta su svi oni radili u Sloveniji? Pa pokušali su da izbjegnu sudbinu onih civila (uglednih građana) koji su bez suda i presude likvidirani po oslobođenju Cetinja od Njemaca 1944. g. Podsjećam, čak se i Geringu sudilo, a ljudima koji su ovdje etiketirani (u većini slučajeva – neosnovano) kao Geringovi saradnici – nije!
Glas ovih ljudi dolazi do nas iz svemirskih dubina prošlosti i naše kolektivne narodne savjesti. Kao dokaz da je ovdje nekada bilo života sličnog našemu (ako ga i nema u ostatku svemira) i da je nasilno, iz ideoloških, jednoumnih razloga – prekinut.
