Početkom maja ove godine, Srpska Pravoslavna Crkva je održala parastos postradalima u Lijevča polju (BiH) 1945.g, a sredinom juna održaće se isto takvo bogosluženje, sličnim povodom, u Kamničkoj Bistrici (Slovenija). Riječ je o molitvi za duše pobijenih, kojima nije suđeno. Pobijenih a prethodno razoružanih. Pobijenih koji nijesu sahranjeni kao ljudi. Među njima, vjerovatno ima i odgovornih za neka nepočinstva, ali ima i ”krivih” samo za to što su bili ideološki protivnici boljševizma. Ima časnih oficira i vojnika. Ima sveštenika bez oružja. Naknadna osuda za sve njih stigla je kroz ideološku propagandu da su oni bili zločinci i kolaboranti. Pa čak i da je tako, način njihove egzekucije je izraz krajnjeg divljaštva. Ovdašnja, već izvedena, revizija komunističkog sistema vrijednosti (gledanja na svijet) po pitanju društvenog uređenja, ekonomije, građanskih sloboda – neminovno nam donosi i pitanje treba li nam revizija u odnosu na ideološki obojenu istoriju Drugog svejtskog rata?
Srpska Pravoslavna Crkva je institucija koja se nedvosmisleno usprotivila Hitleru i Trojnom paktu 1941.g, i zbog toga postradala, od utamničenog patrijarha do pobijenih episkopa i sveštenika i do masovnog pogroma vjernika. Cijena njenog glasa protiv nacizma i fašizma bila je prevelika. Decenijama po završetku Drugog svjetskog rata, nijesu postojali civilizovani uslovi da Crkva oglasi nepravdu i zločine, koji su joj učinjeni, kako od nacista i fašista, tako i od antifašističkog ali totalitarnog komunističkog pokreta. Samim tim, nijesu postojali normalni uslovi da se čuje (objektivno i razložno) da li je Crkva odgovorna za neke zločine i nepravde učinjene u ime borbe protiv komunizma? Sveštenstvo SPC, tokom Drugog svjetskog rata, mahom nije bilo naoružano. Naoružana manjina je bila zastupljena kako u četničkim tako i u partizanskim jedinicama. Crkva je dijelila sudbinu svoga naroda, i ona ima moralno pravo da zatraži reviziju zvaničnih ratnih izvještaja. A to znači molbu da se isti ponovo pogledaju, i da se svačiji zločin ispita i podvuče, – kako se ne bi ponovio. Preporučujem knjigu ”Sjećanje na patnju i otpor: politika sjećanja i Srpska Pravoslavna Crkva” u izdanju Central European University Press autorke Karin R. Hofmajster.
Da, treba nam revizija najnovije istorije (revizija=djelatnost bez koje je nauka nezamisliva, a prisutna je i u svakodnevnoj medicinskoj, ekonomskoj praksi…) ne da bismo lagali ili iskrivljavali nepobitne činjenice, ne da bismo produbljivali podjele, nego da bismo spriječili dalju relativizaciju (do sad uspješno sprovođenu) komunističkih grešaka i zločina, – i upravo tako, punom istinom, obustavili dalje i veće podjele i nagađanja. Ono što se do današnjeg dana najprije negiralo, pa potom eufemistički pravdalo, sada trenutno stoji pod tepihom iskaza ”Pa da bilo je i toga ali..”; ”Niko to ne poriče, nego…”; ”Svi smo toga svjesni, međutim…”. U ovdašnjem društveno-političkom narativu čujemo imena zločinaca i mjesta zločina, i objašnjene njihove istorijske posljedice – ako su ih učinili anti-komunisti. I treba. Ali na drugoj strani, osim deklaratorne saglasnosti da je bilo svega ”i na drugoj strani” nemamo ni imena, ni toponime, ni definisane ratne i moralne posljedice ”crvenog terora”. Nemamo ništa što bi nominalno stalo u udžbenike, i što bi partizanske brigade rasteretilo kolektivne krivice. Odnosno, imamo, ali se ne pokazuje.
Dakle, revizija koja ne bi okaljala sve ono pozitivno i rodoljubivo što su uradili komunisti i partizani, nego revizija koja bi odvojila žito od kukolja, i koja bi pokazala šta su dobro, u odbrani otadžbine, uradili ideološki protivnici komunista na ovim prostorima. Revizija koja nije ”novo kopanje po kostima”, nego prvo, jasno i glasno, pokazivanje gdje leže kosti koje nikad niko nije ni sahranio, ni pomenuo a kamoli rehabilitovao… Jama Kotor, u Kulinama kod Nikšića je simbol te teme i prvi korak na tom putu.
Tipičan primjer relativizacije jeste kritika nedavne crnogorske rezolucije o genocidu nad srpskim i drugim narodima u ustaškim i nacističkim logorima tokom Drugog rata. Ta relativizacija pita čemu služi takva rezolucija, kada niko (navodno) u Hrvatskoj ne poriče takav genocid? A pravo pitanje bi glasilo: da li je, možda, država Hrvatska donijela jednu takvu rezoluciju? Jer, samo bi takva, hrvatska rezolucija, eventualno učinila izlišnom rezolucije u drugim državama. Ali takve rezolucije nema. Na drugoj strani, tipičan primjer revizije, jesu biste narodnih heroja revolucije u trebinjskom gradskom parku. Već nekoliko decenija tim hercegovačkim gradom vlada anti-komunistička politička struktura. Sa postolja su uklonjeni likovi tri kontraverzne ličnosti naše istorije, dok ostali ponosno stoje i svjedoče istinu koja se ne da preinačiti.
Problematici naših ratnih nesreća i bratskih podjela treba da pristupimo sa željom da, po Božijoj zapovjesti, pomirimo istinu sa ljubavlju. Odnosno da se istinom oslobodimo od zabluda, a ljubavlju od otrovne mržnje. U takvim okolnostima istorija zbilja ne smije da bude poslužavnik sa koga svako uzima ono što mu se sviđa, nego sve ono što se na ovim prostorima zbivalo tokom 20. vijeka u tri užasna rata, treba sagledati u totalitetu. Bez relativizacije. U totalitetu onih mučnih sukoba među našim precima, i svega onoga što je sa globalnog nivoa uslovilo da u pojednim periodima oni više ratuju između sebe, nego protiv okupatora naše otadžbine. A taj totalitet nijesmo mogli imati u jednopartijskoj interpetaciji istorije.
Mi današnji građani Crne Gore potomci smo onih koji su nedavno, prije jednoga vijeka i više, bili svi na jednoj strani. Strani na kojoj su svaka porodica, svaki pojedinac bili vaspitavani u rodoljublju, u brizi za obraz i čast, u ljubavi prema Bogu i tradiciji. Jedan od razloga današnje mržnje i kontraverznih pogleda na jedne te iste događaje leži u nikad dovoljno i nikada stručno sprovedenom naučnom određenju ovih zbivanja. Desilo nam se doba interneta i društvenih mreža, u kom su najbrojniji i najglasniji oni koji o svemu tome malo znaju, ali dosta pričaju – dok nauka ili ćuti ili ne radi dovoljno na publikaciji svoga rada. Drugi razlog su političke i ideološke manipulacije. Treći, – to su iracionalne navijačke emocije koje proizilaze iz ovog prethodnog razloga. A prije svega toga je, valjda, odgovornost svakoga od nas pojedinačno, što ne radimo na individualnom obrazovanju i upoznavanju sa sopstvenom prošlošću.
Bilo bi dobro da u danima pred nama, smanjimo govor mržnje i međusobnog optuživanja, a da sve državne i naučne adrese (nadležna ministarstva, CANU, Univerzitet) ali i ukupna javnost, prionu na dijalog, na razumjevanje bitnih tačaka prošlosti, naročito na utvrđivanje zločina i zločinaca, izvan okvira ideoloških etiketiranja, sa bilo čije strane. Baš na ovom poslu treba nam čvrsta veza istine i ljubavi, strpljivosti i pravičnosti. Treba nam međusobno povjerenje. Pred Bogom i pred ljudima, najveći bi grijeh bio stvarati ambijent novih sukoba i podjela. Četnički i partizanski, zelenaški i bjelaški meci davno su ispucani. Kao što je odavno prevaziđeno shvatanje države kao jedne partije, ili jedne monarhijske stolice. Ali ne smije se ničim prevazići sjećanje na istinu, i potreba da se čuje poslijeratna istina onoga drugoga.
Politički i ratni boljševizam, pojavio se na političkoj sceni Evrope malo prije fašizma i nacizma, a sa njima dijeli, pored nekih bitnih idejnih razlika, značajne organizacione i političke sličnosti. To će ove pokrete dovoditi čas do efikasne i prirodne saradnje, a čas do međusobnog brutalnog rata. Takav nemilosrdni rat zbivaće se i unutar redova samih ovih pokreta i partija, što je jedan od dokaza da im je nemilosrdna isključivost prema neistomišljenicima bila glavno obilježje djelovanja (Goli otok kod nas, progon ”trockista” u Rusiji…). Sva tri pokreta su za svoj politički ideal imala diktaturu jedne partije, i kako god da su došli na vlast (putem izbora – kao u Njemačkoj ili uprkos njima – kao u Rusiji) njihov način vladanja potom, isključivao je parlamentarne izbore, višestranačku demokratiju i građanske slobode. Nasilja prema neistomišljenicima do stepena surovih likvidacija, nijesu bili incidenti ili ”otimanje kontroli”, nego planirano, programsko postupanje.
Festival „Biser Jadrana“ 2026. raspisao konkurs za najbolju kompoziciju u kategoriji pop, zabavne i mediteranske muzike
Objavljen prvi trejler za “Kuću zmaja 3”: Izdaje i velika bitka
Budvanske poklade održane po planu uprkos jakoj kiši
Rezolucija Parlamentarne skupštine Savjeta Evrope broj 1481 ” O potrebi međunarodne osude zločina totalitarnih komunističkih režima” iz 2006 kaže:
”Komunistički lideri nikad nijesu skrivali svoje ciljeve, koji su bili diktatura proletarijata i uklanjanje političkih protivnika i onih kategorija stanovništva koje su nespojive s novim modelom društva. Rezultat tih ciljeva bio je masovni teror, zločini i gruba kršenja ljudskih prava. Zbog toga se ne može ignorisati sličnost s posljedicama sprovođenja druge ideologije 20. vijeka, nacizmom, s kojim komunizam ima, pored nesumnjivih razlika, i niz zajedničkih obilježja”.
Ovo su neki od razloga zašto je Drugi svjetski rat u Evropi, pored tolikih opcija zla koje su se gnijezdile kontinentom, otpočeo baš onako kako je otpočeo: uz prethodni pakt upravo komunista, nacista i fašista! Pakt je potpisan 7 dana prije Hitlerovog napada na Poljsku, a podrazumijevao je međusobno nenapadanje, kao i ekonomsku, ratnu i stratešku saradnju između Trećeg Rajha i Sovjetskog Saveza. Ovdje treba istaći da SSSR u tom momentu nije tek jedna od država koja je u paktu sa Hitlerom (i čiji pakt sa Njemačkom, za razliku od drugih, nije ostao ”mrtvo slovo na papiru”), nego ona istovremeno predstavlja političku i ideološku centralu svih evropskih komunista, pa i jugoslovenskih. I zato, kada ta centrala odluči da komunisti iz Jugoslavije ratuju u, tamo nekakvoj, Španiji (na strani tamošnjih komunista u građanskom ratu 1936-39) oni tamo odlaze, ginu i stiču ratna iskustva. Jer, tada još nije na snazi pakt Hitlera (koji je značajno pomagao španske fašiste) sa Staljinom (koji pomaže španske komuniste). Međutim, kada je komunistička Moskva u savezu sa Vermahtom, tada ovdašnji komunisti, čast izuzecima, mirno gledaju raspad sopstvene otadžbine, iako imaju obučene i iskusne ratnike sa španskim iskustvom. To što je napadnuta otadžbina, domaćim komunistima nije predstavljalo ”okidač” za vojnu akciju. Pokrenuli su se kada je Hitler (sumanuto i van svake logike) napao SSSR, – njihovo ideološko sjedište.
Kako je to moguće? Pretpostavljam da je moguće pod okolnostima da je jednom revolucionaru važnija promjena društvenog sistema od rata sa okupatorom. Odnosno, njemu nije velika razlika između vojnog (tuđinskog) i klasnog (buržoaskog) okupatora radničke klase – čiju on slobodu sanja. I zato je revolucija njegov primarni cilj, a rat protiv okupatora samo (”dobrodošlo”) sredstvo. Konačno, prva komunistička revolucija u istoriji, zbila se isto tako, u zaleđu rata koji je carska Rusija vodila protiv carske Njemačke. Slično se desilo i u Kini tokom Drugog rata. Revolucionarima se rat sa okupatorom pokazao kao sredstvo kojim ostvaruju drugi cilj. Ili – možete li zamisliti rat domaćih komunista protiv njemačkih okupatora u okolnostima da Hitler nije napao SSSR, odnosno, u okolnostima i dalje važećeg pakta nacističke i komunističke internacionale? O tome možemo da nagađamo…
Komunisti se pridružuju oružanom sukobu sa nacistima i okupatorima tek u julu, jer je prethodno u junu 1941, napadom Njemačke na SSSR raskinuta njihova dvogodišnja koalicija sa nacistima. Koalicija koja je konkretno omogućila početak najveće klanice u istoriji čovječanstva. Ta je nacističko-komunistička koalicija rasparčala najprije Poljsku, a potom i cijelu Evropu na sfere Hitlerove i Staljinove vojne dominacije. Nju pominjem kao mogući bitan faktor u razumijevanju (ne i u opravdanju) kasnije nemoralne, povremene i pojedinačne, kolaboracije sa okupacionim snagama vrlo decentralizovane kraljevske vojske, širom Jugoslavije, pa i u Crnoj Gori. Prvenstveni razlog takve, nimalo časne, vojne saradnje Jugoslovenske vojske u otadžbini, sa Njemcima i Italijanima (ako izumemo neke pojedinačne i neodgovorne ispade pojedinaca – nazvaću ih ”desna skretanja”) bio je strah od komunista, koji su pod okriljem borbe sa okupatorima počeli da sprovode revoluciju (borbu za vlast). Tako sprovođena revolucija, osim što je i ona moralno neprincipijelna, bila je brutalna kao i sve druge revolucije. Često nije marila za živote najbližih i nevinih (”lijeva skretanja” ili za one neupućene, devijacije opisane u Ćopićevom romanu ”Gluvi barut”…), ni za rizike nad životima žene i djece (oružani napadi na Njemce u Srbiji pri strogoj naredbi ”sto ubijenih Srba za jednog ubijenog Njemca”). Ovdje preporučujem knjigu ”Građanski rat u Crnoj Gori” u izdanju Obodskog slova, 2024, autora dr Slobodana Tomovića.
Koliko razumijem, i komunistička i anti-komunistička vojska su, direktno ili prećutno, sarađivale sa nacistima, a na uštrb borbe za otadžbinu, samo da bi učvrstili ili projektovali svoju buduću poslije-ratnu vlast. Jedan od partizanskih prvaka Milovan Đilas svjedoči o planiranom partizanskom oružanom otporu snagama anti-hitlerovske koalicije, ako bi se one iskrcale na jugoslovensku jadransku obalu, čak i po cijenu vojne koalicije sa nacistima. (To je detalj iz tzv. Martovskih pregovora partizana i nacista u Zagrebu i Gornjem Vakufu 1943.g.) Dakle, komunisti su u paktu sa nacistima, prve dvije godine Drugog rata, i to formalno, po propozicijama potpisanog ugovora, a anti-komunisti sporadično i bez globalnog plana, tokom posljednje tri godine istog tog rata. Opet, i jedni i drugi, po svojim programima i po suštini svog djelovanja na terenu (proglas ravnogorskog pokreta; Đujićeva borba protiv ustaša u NDH; Hitlerova potjernica kako za Titom, tako i za Dražom; Vrhovna komanda kraljevske vojske u Londonu) predstavljali su antifašističke i antinacističke vojne snage. No, kako su komunisti, u opštoj preraspodjeli svjetske moći na kraju rata, dobili vlast u Jugoslaviji (a kao poletnija i organizovanija sila dominirali na bojnom polju krvavog građanskog rata) njima je dopalo da ”pišu istoriju”. A napisali su je u ideološki jednostranom, crno-bijelom maniru. Sa prenaglašavanjem i mitologizovanjem svojih postignuća, a umanjivanjem i opravdanjem svih svojih grešaka. Poraženoj, potisnutoj i žigosanoj strani anti-komunista, nije ostalo ništa drugo nego da i ona (možda još i više) mitologizuje svoja postignuća i pravda bezbrojne propuste.
Što se tiče zločina koje su počinili i jedni i drugi, teško se oteti utisku da se ne zna koji su strašniji? Oni četnički koji su se zasnivali na etničkom revanšizmu ili sprovođenju nekih sumnjivih planova o etničkom čišćenju, ili oni komunistički koji su se zasnivali na jasnom partijskom programu o staleškom i ideološkom ”čišćenju” terena od onih koji se ne uklapaju u partijski program. Kasnija komunistička istoriografija je retroaktivno od većine svojih nevinih žrtava načinila ”kolaborante i ratne neprijatelje”,- što predstavlja novi zločin. Isto tako, pobjednici su mnoge zločince u svojim redovima ”kanonizovali” u narodne heroje, bez mogućnosti da se njihove uloge objektivno preispitaju. Na drugoj strani, ličnosti nekih četničkih komandanata (P. Đurišić i drugi) su pod bremenom velikih sumnji i užasnih svjedočanstava o etnički motivisanim zločinima. Bilo bi društveno ljekovito, sve to ponovo pogledati (to bukvalno znači riječ revidirati), i uz pomoć inostrane istoriografije, dati jasan sud o jednima i drugima.
Rezoluciju Parlamentarne skupštine Savjeta Evrope broj 1096 ”o mjerama za uklanjanje nasljeđa bivših komunističkih totalitarnih režima” iz 1996, kaže: Zločini su opravdavani u ime teorije klasne borbe i načela diktature proletarijata, pod krinkom čega je bila ozakonjena »eliminacija« ljudi koji su smatrani opasnima za izgradnju novog društva i, kao takvi, označeni su neprijateljima totalitarnih komunističkih režima. Iako je svijest o povijesnim zbivanjima jedan od preduslova za izbjegavanje sličnih zločina u budućnosti, a moralna ocjena i osuda počinjenih zločina igraju važnu ulogu u odgoju mladih naraštaja, svijest javnosti o zločinima koje su počinili totalitarni komunistički režimi vrlo je niska. U tom smislu, sve su zemlje, ako to dosad nijesu učinile, pozvane procijeniti istoriju komunizma i svoju vlastitu prošlost, jasno se distancirati od zločina počinjenih od totalitarnih komunističkih režima te ih nedvosmisleno osuditi.
A da se radi o dva (a ne samo jednom) suštinski antifašistička pokreta, vidi se i u narativu sporazuma Tito-Šubašić iz juna 1944.g., na osnovu koga kralj Petar iz Londona poziva pripadnike Dražine vojske da se stave pod Brozovu komandu. Zar bi se takvo nešto moglo tražiti od oružanih snaga koji su u savezu sa nacistima? Ili – šta je tada, godinu dana pred kraj rata, sa četničkim ”zločinima i kolaboracijom”? Kako i zašto takve ljude, pod oružijem, primiti u svoje redove? Za razliku od njih, hrvatskim domobranima se recimo tražilo da ”polože oružije” i pređu u NOVJ uz ”obećanu amnestiju”. A potpuno na drugoj strani tog vojnog spektra nalazi se nacističko-fašistička ustaška armada, kojoj se ne nudi niti jedan od pomenutih oblika inkluzije u partizanske snage. Koristeći okolnost da je Mihailović odbio ovaj kraljev poziv, komunistički istoriografija, iz ideoloških razloga, već 1945.g. strpaće u isti koš ”okupatorskih saradnika” i četnike i ustaše.
Tema o reviziji (novom gledanju) istorije Drugog svjetskog rata na našim prostorima, ima i one analitičare koji žele da je svedu samo i isključivo na prostor Crne Gore, a iz razloga što smo mi, sada nakon svega, nezavisna država. Međutim, smatram da takav predlog ne vodi objektivnom sagledanju problema. Drugi svjetski rat, samo mu ime kaže, nije stvar jedne oblasti niti jedne države, a pogotovo se jedan prostor bivše Jugoslavije, makar on danas bio država, ne može tematski i analitički izolovati od ostatka bivše jugoslovenske teritorije. Najprije zbog toga što su svi bitni faktori (izuzev dvogodišnje italijanske okupacije) ondašnjeg rata 1941-45 na teritoriji današnje Crne Gore, djelovali (organizaciono, planski, ratno-taktički) bez neke čvršće predstave o današnjim granicama. Kako njemačke okupacione snage, tako i one četničke i partizanske, a pogotovo organizacija SPC koja i tada i danas predstavlja nedjeljivu kanonsko-pravnu cjelinu raširenu izvan Crne Gore. Zlosrećna Đurišićeva sudbina, kao i kretanje drugih četničkih formacija – sa jedne strane; te činjenica da su Đilas, Kapičić, Dapčević i drugovi kraj rata dočekali ne na Cetinju, nego na Dedinju – sa druge strane, bjelodano govore da je taj rat svoje vektore i gabarite, pa i mjesta donošenja ključnih odluka, imao daleko izvan crnogorskih okvira. Ako bi ova tema bila samo i isključivo ”crnogorska stvar”, kako bismo objasnili činjenicu da najpoznatiji crnogorski komunistički junaci S. Kovačević i I. Milutinović ginu izvan Crne Gore?
I za kraj pitanje sa početka ovog teksta koje je na granici politike i filosofije: šta nam donosi revizija istorije? Da li ona uzrokuje relativizaciju istine, ili smo, naprotiv, bez revizije upravo zatočenici ideološke relativizacije? (U ovom slučaju relativizacije komunističke prošlosti i ratnih grešaka). Da li se ”ideološki motivisane” revizije plaše najviše oni koji su istorijsku istinu okovali u sopstveno ideološko jednoumlje? Ako smo, usljed totalitarnosti pobjedničkog režima, imali osvjetljena samo neka polja naše prošlosti, dok su druga držana u statusu ”tabu tema”, da li nam može škoditi i iskriviti iskustvo ukupne istine, ako osvjetlimo sva preostala polja? Konačno, najveći i najglasniji protivnici revizije tema iz Drugog svjetskog rata jesu oni koji su naopačke izvrnuli sve tradicionalne istorijske narative o 1918; o 1948; o 1989…itd. Pa sad nije jasno: Da li je ujedinjenje 1918. izdajnički čin ili politički projekat koji su podržala sva šestorica premijera vlada iz Kraljevine Crne Gore? Da li je ovdašnjim komunistima trebao momentalni i beskompromisni raskid sa totalitarnim staljinizmom ili je Goli otok stratište nevinih? Da li je politički preokret 1989. bio dolazak piona S. Miloševića na vlast u Crnoj Gori (među prvima Mila Đukanovića) ili je to početak demokratizacije naše zemlje? Ili – ne postoje crno-bijeli odgovori? Osim za Drugi svjetski rat??
Ne znam kako bismo se dogovorili oko najmanjeg zajedničkog imenitelja u tom društveno-korisnom poslu ponovnog gledanja unazad? Možda su to gore pomenute rezolucije i preporuke SE i EP o reviziji istorije? Ako ovdje postoji opšti konsenzus o dostizanju evropskih standarda na svim poljima društvenog života, zašto bi pogled na našu istoriju (koja je nesumnjivo dio evropske) bio formiran izvan tih standarda i preporuka?
Decidan i nedvosmislen poziv institucija Evropske Unije na reviziju komunističke interpretacije istorije (Rezolucija Parlamentarne skupštine Savjeta Evrope broj 1096 o mjerama za uklanjanje nasljeđa bivših komunističkih totalitarnih režima iz 1996; Rezoluciju Parlamentarne skupštine Savjeta Evrope broj 1481 o ”potrebi međunarodne osude zločina totalitarnih komunističkih režima” iz 2006.; Rezolucija Evropskog parlamenta o evropskoj savjesti i totalitarizmu iz 2009. i Rezolucija Evropskog parlamenta od 19. septembra 2019. o važnosti evropskog sjećanja za budućnost Evrope.) donijet je očigledno u jednom opsežnom procesu dvodecenijskog preispitivanja i zauzimanja stava o nečemu što se zbivalo više od pola vijeka unazad, sa neophodnom, objektivnom, istorijskom distancom donosilaca ovih iskaza u odnosu na vrijeme čiji akteri nijesu bili.
Zato mislim da onaj koji ima iznijansirani osjećaj za navodni ”hladnoratovski narativ” u pohvalama četničkog antifašizma od strane predsjednika i predstavnika SAD, Francuske i drugih zemalja zapadane demokratije, ne bi trebalo da uzima ”zdravo za gotovo” nedavne, aktuelne osvrte istih ovih
institucija EU prema djelovanju SPC – danas. Jer se radi o očiglednoj dnevnopolitičkoj upotrebi ovih evropskih adresa protiv Putinove vlasti u Rusiji, prilikom koje se u isti koš, i negativan kontekst, i van svake pameti, stavljaju SPC, Rusija, Kina, Turska… i svi oni koji na trenutni rat u Rusiji ne gladaju ”crno-bijelom” vizurom. Tumač ovakve jednokratne upotrebe EP u anti-ruske svrhe, mogao bi se začuditi zašto se na listi za osudu ”mogućeg ruskog uticaja” nije, pored SPC, našao i bivši rimski papa, koji je bio neuporedivo eksplicitniji u osudi provociranja Rusije od strane Zapada, nego bilo koja pomjesna pravoslavna crkva, pa i SPC.
Dakle, na nivou zdravog razuma i elementarnih principa, treba napraviti razliku između poziva EP i SE da se obavezno napravi revizija istorije Drugog svjetskog rata, koja implicira da se u tu reviziju upustimo, i nemušte osude SPC kao pro-ruske institucije, koja ne implicira ama baš ništa po pitanju položaja SPC, njenog djelovanja i njenih prava. Jer, prije izbijanja rata u Ukrajini, koliko juče, Parlamentarna Skupština Savjeta Evrope donijela je takvu rezoluciju o Zakonu o slobodi vjeroispovjesti u CG, u proljeće 2021, koja je iskazala ”puno razumijevanje za stav SPC o vlasništvu nad crkvenom imovinom u državi CG”. Tada su, recimo, iz DPS-a, sa najvišeg partijskog nivoa, kritikovali zaštitnički odnos SE prema SPC. Tako to biva sa rezolucijama koje se tiču dnevnih i aktuelnih političkih procjena i razračunavanja. Cijenim da je sasvim drugačije sa onim iskazima koji se tiču događaja od prije jednog vijeka, i iza kojih stoji višegodišnja analiza pomenutih zbivanja.
