Od završetka Drugog svjetskog rata američka vojna moć bila je ključni oslonac evropske bezbjednosti i integracija, što je bilo vjerovatno najveće vanjskopolitičko postignuće Vašingtona.
No administracija američkog predsjednika Donalda Trampa jasno je poručila da SAD više ne želi imati ulogu evropskog bezbjednosnog jemca. Zaprijetila je zauzimanjem teritorije članice NATO-a, smanjila podršku Ukrajini, nametnula carine evropskim saveznicima te u Nacionalnoj bezbjednosnoj strategiji za 2025. pozvala na “podsticanje otpora sadašnjem evropskom smjeru”.
Poruka je, piše Bergman, jasna: Evropa se više ne može oslanjati na SAD. Po prvi put u osam decenija kontinent ostaje sam.
Evropa pred ruskom prijetnjom
U takvim okolnostima evropske države ponovno postaju ranjive na rusku agresiju. Ako Moskva, nakon Ukrajine, obnovi svoju ratnu mašineriju i usmjeri pažnju dalje prema zapadu, istočna Evropa mogla bi se brzo naći pod prijetnjom. To bi, smatra autor Foreign Affairsa, trebalo podstaći evropske čelnike na radikalan zaokret u odbrambenoj politici.
No takav zaokret zasad se ne događa. Iako su se članice NATO-a obavezale povećati odbrambenu potrošnju na 3,5 posto BDP-a do 2035., novac sam po sebi neće donijeti bezbjednost. Problem nije finansijski, nego strukturni: evropske vojske nisu organizovane za odbranu kontinenta bez Sjedinjenih Američkih Država.
Maks Bergman upozorava da su evropski lideri svjesni svoje bezbjednosne zavisnosti, ali poriču zaključke koji iz toga proizlaze. Ključna zapreka je uvjerenje da je odbrana nacionalna, a ne evropska odgovornost. Države žele zadržati punu kontrolu nad vlastitim vojskama, no pritom zanemaruju činjenicu da Evropa u odbrani nije suverena još od 1945., jer se decenijama oslanjala na stranu silu – SAD.
Sada, kada se SAD povlači, najefikasniji način odbrane bez Vašingtona jeste integracija odbrambenih napora. Evropa mora učiniti ono što čini u svakoj ozbiljnoj krizi – aktivirati Evropsku uniju. Vrijeme je, piše Bergman, da EU postane evropski Pentagon.
Istorijski presedan i propuštena prilika
Ovo nije prvi put da se Evropa suočava s američkim povlačenjem. Krajem 1940-ih Vašington je želio povući svoje trupe iz Evrope, ali zapadne evropske države bile su preslabe da se same odbrane, dok je sovjetska prijetnja bila prevelika.
Cilj SAD-a tada nije bio NATO, koji je, prema istoričaru Stenu Rajningu, smatran privremenim rješenjem, nego izgradnja ujedinjene Evrope kao “treće sile”. Prvi korak bio je osnivanje Evropske zajednice za ugalj i čelik 1950., projekat koji je trebao pomiriti Francusku i Njemačku i integrisati ratnu industriju kontinenta.
Festival „Biser Jadrana“ 2026. raspisao konkurs za najbolju kompoziciju u kategoriji pop, zabavne i mediteranske muzike
Objavljen prvi trejler za “Kuću zmaja 3”: Izdaje i velika bitka
Budvanske poklade održane po planu uprkos jakoj kiši
Nakon izbijanja Korejskog rata 1950. i straha od sovjetske invazije, francuski premijer Rene Pleven predložio je stvaranje evropske vojske. Šest država potpisalo je 1952. ugovor o zajedničkoj vojsci, proračunu i institucijama, no francuski parlament ga je 1954. odbacio zbog straha od gubitka suvereniteta. Američke trupe tako su ostale u Evropi – trajno.
Rezultat je bio da Evropa nikada nije morala vojno federirati. NATO je stvorio privid nacionalne suverenosti, iako je SAD u stvarnosti donosio ključne odluke.
NATO bez SAD-a je prazna ljuštura
Nakon Hladnog rata Evropska zajednica prerasta u EU, a Ugovor iz Mastrihta 1993. uvodi Zajedničku vanjsku i bezbjednosnu politiku. No SAD tada nije želio otići. Madlen Olbrajt 1998. insistirala je da ne smije biti “razdvajanja” ni “dupliciranja” NATO-a i EU-a.
Danas se situacija ponovno mijenja. Evropa se suočava s agresivnom Rusijom, dok se SAD povlači. Kontinent ima oko 30 različitih vojski, različite opreme i nivoa spremnosti. Bez SAD-a, NATO bi, upozorava Maks Bergman iz CSIS-a, bio prazna ljuštura.
Evropske vojske dizajnirane su kao pomoćne snage u američki vođenom ratu. Nedostaje im ključna logistika, vazdušno punjenje goriva, strateški transport i napredna obavještajna tehnologija.
Građani žele evropsku vojsku
Prema istraživanju Le Grand Continent početkom 2025., samo 19 posto Evropljana vjeruje da ih njihove nacionalne vojske mogu odbraniti, dok čak 60 posto ima povjerenje u hipotetsku zajedničku evropsku vojsku. To je ključan podatak koji Maks Bergman naglašava u analizi.
Francuska i Ujedinjeno Kraljevstvo imaju ograničene fiskalne kapacitete, Njemačka ulaže, ali istorijski pacifizam čini njeno vojno vodstvo nesigurnim osloncem. Umjesto toga, Evropa se fragmentira u regionalne koalicije – od britanske Zajedničke ekspedicione snage do nordijske odbrambene saradnje – no to ne može zamijeniti zajednički evropski okvir.
EU kao odbrambeni stup
Evropska unija ima 450 miliona stanovnika i ekonomiju uporedivu s kineskom, ali ne koristi svoje prednosti. EU je već pokazala da može djelovati u krizama – od pandemije, preko energetske krize, do migracija.
Prema Evrobarometru iz 2025., oko 80 posto građana EU-a podržava zajedničku odbrambenu politiku. Kako ističe Maks Bergman, najveća prepreka nije politička, nego birokratska: nacionalna ministarstva odbrane i odbrambena industrija.
Integracija bi, poput jedinstvenog tržišta 1980-ih, donijela efikasnost i uštede. Prema studiji think tanka Brugel, zajednička nabavka mogla bi prepoloviti troškove ponovnog naoružavanja.
Evropa mora djelovati zajedno
Jačanje odbrambene uloge EU-a ne znači kraj NATO-a ni nacionalnih vojski. EU bi finansirala i organizovala snage, dok bi NATO ostao komandna struktura – ali evropska. Bergman predlaže da Evropljani preuzmu i vrh NATO-a, uključujući položaj vrhovnog komandanta.
Integracija odbrane mora pratiti i integraciju vanjske politike. Evropa mora govoriti jednim glasom. Istorija pokazuje zašto je EU uopšte nastala: male države shvatile su da same ne mogu opstati.
Kako zaključuje Maks Bergman u Foreign Affairsu, povlačenje SAD-a ponovno ugrožava evropske države. Aktiviranjem onoga zbog čega je evropski projekt stvoren – zajedničke moći – Evropa može osigurati vlastitu budućnost.
